Isidro Rikarte Lezaun es técnico de euskara del Ayuntamiento de Burlada. David Anaut Peña ha trabajado durante 13 años como técnico de euskara en Leitza, hoy en día es técnico asesor linguístico en ELHUYAR. Buena pareja hemos escogido para hablar relajadamente del euskara y Burlata. 10 años han pasado desde que AXULAR salio a la calle por primera vez. Hacemos balance con ellos.

Isidro Rikarte eta David Anaut gizon ezagunak dira Burlatan. Euskara teknikariak dira biak. Urte anitz daramate lan horretan, eta horregatik hautatu ditugu balantze moduko bat egiteko. Euskara eta kalea. Euskara eta Burlata. Betiko kontuak bi hizlari trebe eta esperientziadunentzat.

AXULAR: 1980. urtean sortu zen Burlatako euskara zerbitzua, 17 urte hauetan zertarako balio izan du zerbitzu honek? Merezi izan du?

ISIDRO: Bai gizona, merezi bai, dudarik gabe. Herritarren eskubideen ardura hartzen duen zerbitzua izatea beti da ona. Urte hauetan egin dira proposamenak, batzuk atera dira, besteak ez. Agian 1997. urtean onartu zen euskararen ordenantza litzateke nabarmenena: udala eta herritarren arteko harremanak zehaztu zituen. 33 lanpostutan euskara derrigorrezkoa da.
Gauzak egin dira, baina mugak ere hor egon diraute. Egoera soziolinguistikoa nabarmenena: euskaldunak eguneko 7tik 11ra pasa gara, urte guzti hauetan ez da igoera nabarmena. Ez da Burlatako arazoa bakarrik. Bigarren muga nabaria legeria da, edozein planteamenduk talka egiten du legeriarekin, eta udal ordenantzak beti azpian izanen da. Legeri murriztailea da: euskararen legea batetik, eta gobernuaren dekretuak bestetik. Mugatzaileak dira hagitz. Honengatik guztiarengatik garapena motela, nahiko motela, ez da Burlatako kontua bakarrik, Nafarroa osokoa.

DAVID: Alde izugarria dago Leitzatik etorrita. Gune euskaldunetik hagitz erdaldun den batera igarota hagitz handia da diferentzia, bai. Euskararen presentzia handitu da dudarik gabe, guk ttikitan ez ginuen euskararik aditzen, etxean bai, baina hortik at hagitz gutti. Alde bat badago, aditu gehiago aditzen da, hizkuntza paisaian ere ikusten ahal dugu, beste kontu bat da euskaltzale batek nahiko lukeena den, seguraski ez. Dena den abiapuntua kaxkarra da, ehuneko handia da erdalduna eta hagitz gutti egiten ahal da. Halere pertzepzio bat badut gehixeago aditzen dela euskara Burlatan.

AXULAR: Nola daude hizkuntza adierazleak une honetan Burlatan?

ISIDRO: Kale neurketak urteetan zehar ikusi behar dira. Urte batetik bestera aldaketak izaten dira, urte batean 2,8 aterako da baina hurrengo urtean 4, beraz kontuz hartu behar ditugu. Denbora labur batean ez dira fidagarriak. Indikadoreak geldirik daude: D ereduan izena ematen dutenak %35 dira aspalditik, duela hamar urtetik hain zuzen. Honek gelditze egoera adierazten du, baina etorkinen etorrera aintzat hartuz, portzentaia ez dela batere txarra esaten digu. Kanpotik %10 etorri direnez, ehunekotan pollita da mantentzen dugun kopurua. Gainerako adierazleak, oso motel. Nahiko geldirik gaude.
Sozialki ere euskararen auzia estankatua ikusten dut. Hiru sektore daude: aldekoak, kontrakoak eta definitugabekoak. Hori ez da mugitzen. Aurrerapen sozial hori ez da gertatu, ez dakit auzi politikoaren ondorioz den, zergatik den, baina horrela dago.

DAVID: Askotan esaten da badaudela bi hizkuntza, hiru, eta norberak aukera egin dezakeela zein erabili. Hori falazia bat da. Bi hizkuntza dakizkinak aukera egin behar du, baina hor faktore asko agertzen dira erabakia hartzerakoan. Arrazoi pragmatiko gehienak hizkuntza nagusia erabiltzera garamatzate: hasteko gaitasuna bera, gaur egun euskaldun gehienek hobeki egiten dute erdaraz euskaraz baino, beraz horren aldeko hautua egiten dute, izan ere, jarrera hagitz indartsua behar baita euskara erabiltzeko nahiz erdaraz hobeki egiteko gaitasuna izan. Horrekin batera prestigioa, hizkuntzaren estatusa, solaskideak ez jakitea.
Ohitura esaten da, horrek estaltzen ditu beste arrazoi guztiak baina, baina hizkuntza gaitasuna litzateke funtsezkoena niretzat. Horregatik behar du euskarak bultzada bat, bestela, lehia librean utzita bi hizkuntzak, badakigu zer pasatuko den. Inertziari utziz gero, erdara nagusi, jakina. Eragin egin behar da, zalantzarik gabe. Burlatako datuak aipatu dituzue lehenago, dena den %11ko euskaldun kopuruarekin ezin dugu beste munduko emaitzarik izan, neurketak konfirmatu egiten dute egoera. Niretzat iraupenaz ari gara hitz egiten. Hemen iraun egiten dugu, ez dugu garapenik egiten, inola ere. Iraun hori da egiten ari garena.

ISIDRO: Diglosia aipatu duzu lehen. Ikusi egin beharko genuke hizkuntzen artean zein den egiten den funtzioen banaketa. Gaztelerak hartuak ditu funtzio nagusiak, nobleenak. Horregatik azkenean praktikoagoa da gazteleraz jakitea, egitea eta erabiltzea, euskaraz baino. Honek eragiten du gaitasunean, eta gaur egungo egoera ematen du. Administrazioa, kultura, hezkuntza maila altuenean, lan mundua gazteleraz ematen bada, hortxe duzu diglosia eta geratzen diren funtzioak dira familia, lagunartea eta gutti gehiago.

AXULAR: Duela hamar urte egin genizun elkarrizketan esaten zenuen, Isidro, helduekin dagoen erronka dela ea zenbatek bukatuko dituzten hasitako euskara klaseak. Nola dago egoera?

ISIDRO: Helduen euskalduntzea porrota nahiko nabarmena izan da beti, igoal ez dugu garbi esaten baina horrela da. Alde linguistiko handia dago gaztelera eta euskararen artean. Niri ez zitzaidan zaila egin euskara ikastea, baina agian beste motibazio kontuak zeuden tartean. Alde linguistikoak eragiten du, zalantzarik gabe. Hizkuntza baten santa santoruma joskera da, eta gaztelera eta euskararenak ez dira antzekoak, ez dira bateragarriak, guztiz kontrakoak dira. Ni klase ematen nuenean konturatu nintzen ikasle batzuentzat hagitz zaila zela euskara ikastea, orduak eta orduak sartuta ere oso zaila zela euskara. Horrek eragiten du.

DAVID: Bai, baina begira zenbat eta zenbat euskaldun zaharrek ikasi duten gaztelera, inolako metodo komunikatiborik gabe eta joskera hagitz ezberdina izanagatik ikasi duten. Beharra hori da kontua. Beharrezkoa izateak lagunduko luke.

ISIDRO: Hil ala biziko kontua balitz, dudarik ez.

AXULAR: Ez ote dugu euskara jakitea sobera goitian paratzen? Davidek bere liburuan esaten duen moduan: EGA beharrezkoa al da, bada, euskaraz suelto aritzeko?

DAVID: Une honetan estrategia moduan planteatu behar duguna da, nahi badugu masiboki euskara ikastea, listoia ez jarri zeruan, erabilera bultzatu behar dugu, espazioak sortu euskara erabiltzeko lasai, eta erabilerak ekarriko du beste guztia. Kalitatea jende erreferentzialari jarri behar zaio, selektiboak izan behar dugu: esatariak, komunikabideetan ari direnei, baina ikasten ari direnei, ikastolan daudenei, hiztun arruntari, euskaltegian dagoenari, ezta pentsatu ere! Hizkuntza aditu dadila, erabilerarekin finduko da. Zain bagaude denok ongi hitz egin arte, ez dugu sekulan lortuko.

ISIDRO: Catalunyan bi hiztun, bata katalanez eta bestea gazteleraz ari badira elkarrizketa arrunt batean, elkar ulertzen ahal dute, komunikazioa ez da eteten. Horregatik bereganatu ditu katalanak kanpotarrak, hurbil dagoelakoz gazteleratik. Euskarak ezin izan du hori egin.

DAVID: Faktore determinantea ez da alde linguistikoa. Eragiten duena da, baina ez da funtsezkoa. Faktoreak normalizazioan beharra, egiten den apustu politikoa, hizkuntza politika, hori guztia izanen da.

ISIDRO: Erabiltzeko aukerak eman behar zaizkie herritarrei. Kirol Patronatuan saiatu gara sartzen euskara baina guztiz ezinezkoa izan da. Klubak daude eta ez dute konplikaziorik nahi. Taldeak egin nahi dituzte eta zenbat eta gehiago hobe. Saiatu bai baina emaitzarik gabe. Zinegotzi berri bat etortzen den bakoitzean saiatzen gara emaitzarik gabe. Hemen Udalak duen hutsunea dugu. Ermitaberrin sortu zuten futbol talde bat hori ekiditeko. Administrazioak egin beharko duena ekimen pribatua laguntzea da.

AXULAR: Kultur zinegotzia haserre zegoen lehengo batean kristoren antzerki saioa ekarri zelakoz Kultur Etxera eta euskaldun apur batzuk bakarrik agertu zirela-eta.

ISIDRO: Esana nion berari, kontuz, helduentzako antzerki bat Burlatan ez da apustu makala. Egin zuten proba eta ez zen ongi atera. Begira, Iru–etik Burlatara ez da jendea etortzen, Iru–ea baita Burlataren hiria. Edo izugarrizko lana ekartzen duzu, edo ... Pentsa ezazu, eskutitza bidali genuen etxe bakoitzera, eta halere, ez zen atera.

AXULAR: Eta hurrengoan politikariak esanen du, orduan, diru gutxiago euskaraz gauzak egiteko...

DAVID: Politikariak jakin beharko luke euskararen kontuan ezin dela bakarrik parametro ekonomikoa erabili. Euskarak dirua behar du. Zergatik da galera ikaragarria dirua beti euskara kontuetan eta ez beste esparruetan? Zenbat milioi mugitzen dira beste kontuetan?

AXULAR: Euskara, euskara teknikaria eta politikoak nola uztartzen ahal dira?

DAVID: Politikariarentzat euskara eta normalizazioa ez da batere binomio ebidentea. Administrazioari ezin zaio datu kuantitatiboetan dena ulertuarazi, normalizazioaren fruitua ez delako ebidentea, ez baita epe motzekoa, ezin diozu biharko emaitza eman, gainera, gero berak saldu egin nahi izanen du. Normalizazioa poliki, gutxinaka egiten den zerbait da, abidura motelekoa.

ISIDRO: Euskara Zerbitzuaren beharra, gaur egun, inork ez du auzian jartzen, ez da UPNkoak ere.

DAVID: Leitzako UPNkoek bai, zalantzakoa dute.

ISIDRO: Nire kezka izan da beti, etengabe gauzak azaltzea. Kanpaina bat urteetan errepikatzen duguna bada ere, hasieratik azaldu behar da. Zer den elebitasuna, funtzioen kontzeptuak, erabilera, etengabe azaltzen saiatzen naiz. Sinesgarritasuna ere hagitz beharrezkoa da: zuhurrak eta zuzenak izan behar dugu, nahiz UPN edo PSOEren menpean egon.

DAVID: Niretzat konstantzia eta gauzak saltzea inportantea da teknikari batentzat. Euskararen garapena helburu, nahiz irautea izan gehienetan hor tinko egotea behin eta berriro eragiten.

ISIDRO: Presio sozialak eragiten du. Eskolako haurrak, haien gurasoak, elkarteak, bada mugimendu sozial bat hagitz inportantea eta administrazioak jaso egiten du presio hori, nabaritu.

AXULAR: Erronkek nondik etorri beharko lukete?

ISIDRO: Lehen harreman hobea zegoen administrazio eta ekimen sozialaren artean. Hori berreskuratu egin beharko genuke, lotura hori. Euskara Batzordeak irekiak ziren lehen, eta horrek koordinazio sakonagoa ematen zuen, jendearen partehartzea hagitz ona zen. Hutsunea dago eta berreskuratu egin beharko dugu. Autokritika egin beharrean nago, zalantzarik gabe.

DAVID: Erabateko aldaketa behar da bai Burlatan eta Euskal Herria mailan, nahi duguna normaliza- zioa baldin bada. Lortu egin behar dena da sakabanatua dagoen euskal hizkuntza komunitatea Ðehuneko 11koa denabatzea, metatzea, konpaktatzea eta sortzea. Espazioak behar dira euskara erabiltzeko eta arrazoiak euskara erabiltzeko, erdarak ematen ez diona euskarak eman diezaion. Administrazioak gizarte ekimenarekin batera egin behar du lan.