Dakigunez, lurrak eguzkiaren inguruan egiten duen bira eta eguraldian honek duen eragina dela kausa, urtea lau urtaro desberdinetan banatzen da. Urtaro bakoitzak baditu bere ezaugarri propioak eta haien artean dauden ezberdintasun klimatikoek betidanik baldintzatu dute gizakien bizimodua. Gaur, eguneroko bizitzan, teknikaren bitartez eguraldiaren eragina gutxitu bada ere, lehen, jaiak, lana, ospakizunak eta betebehar guztiak urte sasoi bakoitzari zegokion eguraldiaren arabera antolatzen ziren.

Gure ustez interesgarria izan daiteke urtaroen ezaugarriak eta haien inguruan sortutako ohiturak eta sinesmenak ezagutzea, horretarako, urtero aldizkari honen lau ale kaleratzen direla aprobetxatuz, ale bakoitzean lekutxo bat eginen dugu sasoi horri dagokion urtaroari buruz hitz egiteko.

Dena den, hasi aurretik, bitxikeri gisa aipatzekoa da aspaldian Euskal Herrian urte osoa soilik bi urtarotan banatzen zela, hots, uda eta negua. Negua abenduan hasi eta ekainean amaitzen zen, neguko solztiziotik udako solztiziora hain zuzen ere, eta kontrakoa, berriz, uda zen. Gerora kristauen usadioak eta ohiturak, bai eta haien egutegia ere, barneratu zirenean beste bi urtaroak, udaberria eta udazkena alegia, gehitu ziren urtearen banaketa zaharrari.

Negua

Negua dugu, zalantzarik gabe, urtarorik hotzena eguzkiaren eragina sasoi honetan txikiena delako. Urtaro honen hasiera neguko solztizioak markatzen du abenduaren 21ean, amaitu, berriz, martxoaren 21ean amaitzen da udaberriko ekinozioarekin. Neguan eurijasak, eguraldi lehorra eta hotzarekin tartekatzen dira, gauak ere, luzeak bezain hotzak dira.

Negualdian eroritako elurra oso mesedegarria da, lurra babesteko eta izozteak ekiditeko balio du, gainera ur erreserba bat suposatzen du. Hori dela eta, lehen, elurteak oso ongi hartuak ziren, froga gisa esaerak dioenari errepara diezaiokegu: “Elur askoko urtea, urte doatsua”. Elurrarekin zerikusirik zuen sinesmen baten arabera, neguan, eguerdian edo arratsaldean hontzaren kantua entzunez gero, hurrengo egunetan elurraren etorrera segurutzat jotzen zen.

Neguaren sarrera nahiko leuna da, abenduan, neguaren hasierako egunetan ez da hotz handirik, oraindik udazkena hurbil dagoelako. Askotan egunak oso argiak dira, Ezkabatik edo Erreniegatik, Iruñerria garbi eta txukun agertzen zaigu. Hilabete honetan egun lehorrak, egun euritsuekin tartekatzen dira, baina orokorrean nahiko hilabete euritsu izan ohi da. Abenduari ezagutzen zaizkion beste izen batzuk hauek dira besteak beste: lotasila, lotazila (Xahoren ustez hazia lotan omen dagoelako), neguila eta abendoa.

Hilabete honen ohiturei buruz mintzatzerakoan Eguberria datorkigu burura, dena den, jai hauek heldu aurretik, baserritarrak hirira jaisten ohi ziren beraien produktuak saltzeko eta baserri eta soroen jabeekin zorrak kitatzeko, betebehar hauek egin ondoren eguna festa giroan amaitzen zen. Eguberriaren ospakizunak ezagunagoak dira, hauek lirateke zabalduenak: Olentzero eta argiaren iragarpena, gabon gauean etxean piztutako sua eta honen ondoan utzitako enborra, “bazterrekoa”.