Gure aldizkari maitagarri honetako aurreko atalean izenburu berbereko artikulu batean Nafarroako hegoaldeko zonalde eder baten berri ematen genizuen, irakurle: Bardeaz, hain zuzen. Deskribapen tipi bat eta joateko proposamena eginik, gure lurraldeko bertze leku polit batzuen berri emanen genizuela aipatu genuen. Nolabait, mendizale baten ikuspegitik, baina natura lasai gozatzeko eta inguruko herriak ezagutzeko ez da aparteko (“danone”) gorputza behar; kotxea hartu, sendia ala koadrila komentzitu eta tira, ea nolako txokoak ditugun gure Nafarroa Garaiaren erdialde eta hegoaldean. Gaur Aragoi ibaiak zeharkatzen duen zonalde zabal bat erakutsi nahi dizuegu. Zehatzago, zonalde horretan dagoen mendi tipi baina erraz bat bisitatzeko gonbita egin nahi dizuegu eta, gero, inguruko herriak bisitatzea ere ez legoke gaizki.

Ez duzue eguraldi txarreko egun bat espero behar, idazle honek Iruñerrian bustitzen garenean soilik Ebro aldera jotzen duen arren, baina egia da Bal de Aibar/ Oibaribarra zonaldean eguzki ordu gehiago izaten dutela, hemen baino. Aibar ala Zangotzako errepideak harturik (bi leku hauek ere bisitaldi lasai eta atsegina merezi dutela gogoratuz), Galipentzura joatea aukeratu dugu, nahiz eta San Pedro mendia, berez, Kasedako udalerrikoa izan. Gure Ezkaba mendiak baino bi metro gehiagoko altuera du (894 m). Mendi hau Uxueko eta Peña mendizerren artekoa da, baina gure atlasek Peñako mendizerraren mendebaldeko amaiera bezala erakusten dute (teknikoki, hala da), Kasedatik Zarrakaztelurako errepideak mendikate hau zeharkatzen duelarik, mendate ttipi bat dela medio.

San Pedrok oso argi erakusten digu (Peñak bezala) bi motako muga dela: alde batetik, medite- rraniar klimaren bi zonalderen arteko muga eta, bertzetik, Nafarroako erresumaren eta Islamen menpe zeuden lurraldeen arteko muga izan zela X. mendea arte. Berdin gertatzen da bere sortalde eta sartaldeko lurraldeekin ere, baina erran duguna ahalik eta aiseen konprobatzeko mendi honetaz balia gaitezke. Zuetako norbaitek baldin baditu Nafarroan azken urteotan mendizaleek aski erabilia izaten ari diren “Montes de Navarra” liburuak (bi liburukitan bereizirik), Napar Mendi Federakundeko lehendakaria den Feliú jaunak bere anaiekin batera idatzita, egileek Kasedatik abiatzea proposatzen dutela ikusiko duzue. Ibilbide hori mendatetik ezkerretarako pista hartuz egiten da eta ez dut itsusia denik erranen baino landaretzaz eta aniztasunaz anitzez gehiago goza daiteke erakusten dizuegun ibilbidean zehar. Gure aukerak defendatu behar ditugu, ezta?

Galipentzura joan behar da: bi herri topatuko ditugu, Galipentzu berria eta zaharra (mendian kokatua eta bisita merezi duena). Herri zaharra mugako herria izan zen ertaroan, horregatik kokapena. Hor ditugu, adibiderik altuen eta esanguratsuena, Uxue (818 m.tan kokatuta) eta, ekialdera-go, Peña herria (mendian galdurik eta utzirik gaur egun). Bada herri berrira heldu baino pixka bat lehenago eskuinalde-an abiatzen den pista bat hartu behar da, behin herri zaharrera doan errepideko gurutzea pasatu ondoren. Nahiko bide ona da eta minutu gutxitan Aragoi ibaia aspalditik zeharkatzen duen zubi erromaniko eta harrigarri batekin topatuko gara. Zubia zeharkatu eta hor utzi ibilgailua, baina mendian gora abiatu baino lehen ikusi eta ibili zubia: Nafarroako luzeena (Erdi Aroko zubiez ari naiz) Tuterakoa da, bigarrena Kaseda- koa, baina honek harritzen duen tamaina du (erdiko arkuak ia 30 metrokoa), hobe mantentzen du altzineko itxura eta bere inguruak edertzen laguntzen du. Ertarokoa izan arren, 1720 berreraiki behar izan zuten, baina sobera desitxuratu gabe. Hasierako pausatze hau eginik, gure aurrean igotzen den pista, erdikoa, hartu behar dugu.

Laster ikusiko dugu birlandaturiko pinudi batetik igo arren mediterraniar klimako landaredia (arteak, ipurua, matazetan sortzen den belarra) dela bertakoa.
Pistak, azkenean, amaiera izanen du pinudi bat eskuinean dagoela. Ordurako, mendiaren ipar aldetik igo garela ikusiko dugu eta beste bidegurutze batzuekin topatu gara baina gora eta ekialdera doan bide nagusiari jarraikiz ez dugu arazorik izan. Haitz batzuen ondotik ere pasatu gara eta Oibaribarreko landak gure azpian ikusi ditugu.

Bidezidor bat hartu beharko dugu. Agian idazle honek duela bi urte utziriko harriak ikusiko dituzu. Bestela, igo pinudiaren parean baina bertan sartu gabe, gora eta pixka bat ezker, bidetxoaren bila. Zonalde honetan Iruñerrian baino pixka bat euri gutiago jasotzen denez, arantzadun landaretxoak ugariak dira... kontuz praka motzak eramatekotan, oso larria ez bada ere. Helburua, Kasedatik datorren beste pista bat topatzea da, eta erraz lor daiteke. Berau lortua, San Pedroko gailurra (goian ezker, ez okertu aurrez aurre izanen ditugun haitzekin) eta hura lortzeko egin beharko dugun azken aldapa argi dago, eta hor naturzalearendako ustekabe polita: “trantsizioko mediterraniar” klimaren landaredia da, ametzak (erd. Quejigo), eta bai handi eta sanoak ere.
Mendi honen hegoaldean, berriz, “mediterraniar kontinental”eko eredu edafologikoa topatzen da. Uxueko mendizerran ere berbera gertatzen da, baina espazio txiki batean konproba- tzeko hau da egile honek ezagutzen duen tokirik aproposena.

Geologiari dagokionez, nahiko zonalde berria da (Hirugarren Aro Geologikoaren, “Tertzia-rioa”ren, amaierakoa, duela 2 milioi urtekoa “bakarrik”): zolu artzilosoak, hareharriak eta, goiko partean, Erreniega mendian ere aurki ditzakegun konglomeratuak. Estetikoki kontu gutxi eskaintzen du lurraren kolore argiak, koloreen mundua ere mendizaletasunaren esperientziaren parte interesgarria baita.

Goazen gora, ba! Baina nondik? Ausarta eta burugu- txikoa bazara, saiatu aldapan gora zuzen egirten... eta damutuko zara. Gure proposa-mena lasaiago eta politagoa da: hartu topatutako pista eta segi ekialderantz, mendiaren ipar aldea lasai inguratzen duela konprobatuz. Azkenik, Kaseda ikusiko da hor beitin eta bidegurutze bat, non baltsa bat eta harriek marka-turiko (“kairna”) bidexka hasten den. Bide honek lepora erama- nen gaitu, bide zahar, heze eta erosoa, ametz politak ondoan igaroko ditugula; lepotik bertatik hegoaldeko malda eta, zorte pixka batez, haitzetan bizi diren saietako bat ikusiko ditugu. Behin lepoan, eta konglomeratu batzuk zanpatuz, ezkerraldera joko dugu eta arte gazteen artetik eta muinoz muin San Pedroko gailurra, aitzineko baseliza eta agian gotorleku txikia izan zenaren arrastoen gainean altzairuzko gurutze handi eta polita duena, lortuko dugu.

Hegoaldeko bista zabalak, airea, eguzkia... Abenduaren 30 batean udaberriko tenperatura goxoa eta ostartedun zerua gozatu ahal izan zuen idazle honek eta, noski, norbaiti kontatu beharko.
Gainera, jaitsi ondoren (txango motza da eta), Galipentzu bisita daiteke (herri zaharraren karri- katxoak, goiko eliza ederrak eta bertatik dagoen bista...), Kaseda eta bere San Zoilo baseliza (Eliza gotiko majoa duen monastegi zaharra, Zarrakas- teluko errepidean eta oso gertu), Eslabako okindegian (errepide parean, herriaren lehen etxe- etakoa) beren produktu gozoak eros eta goza daitezke... Eguna naturaz eta bestelako kuriosita- teez gustura betetzeko, zeren bere lurra maite ez duen herriak galdurik dagoen, eta lurra maitatzeko ezagutu egin behar Hurrena artio.